Muzeum Narodowym w Warszawie otwiera wystawę ADOLPH MENZEL (1815–1905). NIESTRUDZONY OBSERWATOR w dniach 11 września – 13 grudnia 2026.
Adolph Menzel należy do najwybitniejszych artystów niemieckich XIX wieku. Rysownik, grafik i malarz, przez całe swoje 90–letnie życie uważnie obserwował i rejestrował otaczającą go rzeczywistość. Interesowało go wszystko: wydarzenia historyczne, zwykła codzienność, królewskie ceremonie, robotnicy przy pracy, ludzkie ciało i pejzaż. Zostawił imponujący dorobek artystyczny, którego znaczną część w wyniku decyzji politycznych po II wojnie światowej odziedziczyło Muzeum Narodowe w Warszawie. Na wystawie można obejrzeć aż 160 jego prac rysunkowych, graficznych i malarskich. Ekspozycja skupia się na kunszcie artysty, ukazując także złożone dzieje europejskiego dziedzictwa kulturowego.
Berlińskie początki
Adolph Menzel urodził się we Wrocławiu. W 1830 roku przeniósł się do Berlina, z którym na stałe związał swoje życie. W wieku 16 lat przejął rodzinny warsztat litograficzny i zaczął budować pozycję w środowisku sztuki. W 1833 rozpoczął naukę w berlińskiej Akademii. Szybko ją przerwał, pozostał samoukiem i sam kształtował swoją drogę artystyczną. Twórczość Menzla wymyka się prostym klasyfikacjom. Jej rozwój przebiegał równolegle do przemian zachodzących w sztuce XIX wieku – od biedermeieru i romantyzmu po realizm i historyzm.
Artysta bywa też uznawany za prekursora impresjonizmu w Niemczech. Jego rysunki – dla artysty forma najbardziej osobista – to szkice do obrazów i studia z natury, a także autonomiczne dzieła, samodzielne „obrazy na papierze”.
Wszechstronny rysownik
Ulubionym narzędziem Menzla był ołówek. Z czasem dołączył do niego fiszorek, czyli ciasno zwinięty kawałek skóry lub papieru, którym artysta rozcierał linie, tworząc na rysunku charakterystyczne smugi. Anegdota głosi, że Menzel w swoim płaszczu miał aż osiem kieszeni, a w nich różnej wielkości szkicowniki, wybierane w zależności od motywu, który chciał zarejestrować.
Chętnie korzystał też z graficznych technik akwaforty i litografii, tworząc całe cykle i pojedyncze odbitki, ilustracje do książek i wizytówki. Sięgał także po malarstwo olejne. Początkowo eksperymentował z doborem tematów i sposobem malowania – raz precyzyjnym i opisowym, innym razem swobodnym i wrażeniowym. W późniejszym okresie wybierał gwasz i akwarelę, a spontaniczność i migawkowość malowanych scen podkreślały nieoczywiste kadry.
Ilustrator przeszłości
W 1839 roku Menzel otrzymał ambitne zlecenie zaprojektowania ilustracji do książki „Historia Fryderyka Wielkiego” Franza Kuglera. Do tego zadania przygotował się skrupulatnie: wykonał setki studiów rysunkowych, w których analizował historyczne stroje, broń, biżuterię oraz realia życia sprzed stu lat. Publikację cechował wyjątkowy poziom artystyczny. Odniosła ona ogromny sukces i ugruntowała pozycję Menzla w środowisku berlińskich artystów. Po tym zleceniu świat XVIII wieku przez kolejne kilkanaście lat stał się dla Menzla głównym przedmiotem artystycznych zainteresowań. Zdobytą wiedzę wykorzystał także w cyklach graficznych i obrazach olejnych.
Kronikarz codzienności władcy
Wśród obrazów olejnych Menzla uwagę zwracają kompozycje historyczne ukazujące codzienne życie Fryderyka Wielkiego i jego otoczenia. Zamiast jednak obrazów militarnego triumfu, Menzla interesował spacer władcy ze starym, schorowanym generałem pruskiej armii. Równie istotne było życie kulturalne i towarzyskie Fryderyka, przyjmującego Woltera i innych znamienitych gości w poczdamskim pałacu Sanssouci. Menzel prace nad tymi dziełami zaczynał najczęściej od wykonania szkicu olejnego, po którym tworzył studia
poszczególnych postaci.
Obserwator współczesności
Na przełomie lat 50. i 60. XIX wieku Menzel zaczął odchodzić od tematyki związanej z XVIII wiekiem i zwrócił się ku otaczającej go współczesności. Z równą uwagą obserwował sielski ogródek wielkomiejskiej restauracji, jak i surowy, bezduszny plac fabryczny. Bohaterem jego dzieł było również światło. Wydaje się, że ukazywany motyw był niekiedy jedynie pretekstem do badania tego, jak oświetlenie wpływa na postrzeganie poszczególnych przedmiotów i całych przestrzeni. Z racji pochodzenia w twórczości Menzla dominują tematy niemieckie. Nie brakuje też innych wątków: warto zwrócić uwagę m.in. na grafikę
ilustracyjną do wierszy Adama Mickiewicza.
Powojenna wędrówka dzieł
Wystawa jest pierwszą w Polsce tak szeroką prezentacją twórczości Adolpha Menzla. Jej trzon stanowią rysunki i ryciny ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie. Do MNW trafiły one dopiero po zakończeniu II wojny światowej, kiedy w wyniku ustaleń politycznych w granicach Polski znalazły się należące wcześniej do Niemiec Dolny Śląsk, Pomorze Zachodnie i część dawnych Prus Wschodnich. Mienie niemieckich instytucji z tych terenów, w tym muzeów, przejęło państwo polskie. Kolekcje uległy rozproszeniu, a do Warszawy trafiła część zbiorów przedwojennego niemieckiego Schlesisches Museum der bildenden Künste (Śląskiego Muzeum Sztuk Pięknych) we Wrocławiu, w tym pokaźna, budowana przez lata, kolekcja prac rysunkowych i graficznych Adolpha Menzla. Po blisko 100 latach od tamtych wydarzeń badania proweniencyjne nad zbiorami, a także niezaprzeczalny talent i kunszt artystyczny Adolpha Menzla doprowadziły MNW do przygotowania wystawy.
Ekspozycję „Adolph Menzel (1815–1905). Niestrudzony obserwator” uzupełniają dzieła użyczone przez muzea narodowe we Wrocławiu i Poznaniu oraz Kupferstichkabinett i Alte Nationalgalerie w Berlinie.
Kurator wystawy: Piotr Borusowski (MNW)
Współpraca: Ewa Frąckowiak (MNW)
Wystawa jest objęta patronatem honorowym Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
Wystawę dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
Partnerami wystawy są Alte Nationalgalerie oraz Kupferstichkabinett, będące częścią Staatliche Museen zu Berlin.
Instytucje wspierające wystawę to: Fundacja Współpracy PolskoNiemieckiej, Goethe-Institut w Warszawie i Niemiecki Instytut Historyczny w Warszawie.
Wystawę wspierają Mecenasi Muzeum Narodowego w Warszawie:
PGE Polska Grupa Energetyczna i ORLEN, a także Partnerzy Muzeum:
Totalizator Sportowy, KPMG i PKP Intercity, Partner Prawny Muzeum –
Greenberg Traurig oraz Partner Medialny – AMS.
Ekspozycja powstała we współpracy z firmą AkzoNobel.
